Китдин Улс Орн

Wikipedia гидг һазрас өггцн

Китдин Улс Орн (Өөрдәр)

People's Republic of China (Инглишар)
中华人民共和国[a]
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó
ЧастрMarch of the Volunteers
《义勇军进行曲》
PRC-administered areas in dark green;
PRC territorial claims in light green
Хотл Балһсн Бәәҗң (北京)
Largest city Шанхай (上海)
Official language(s) Standard Mandarin[1]
Recognised regional languages See Languages of China
Official scripts Simplified Chinese[1]
Ethnic groups  92% Han; 55 recognised minorities
Demonym Chinese
Government People's republic,[2]
Communist state,[3][4]
 -  President Xi Jinping
 -  Premier Wen Jiabao
 -  NPCSC Chairman Wu Bangguo
 -  CPPCC Chairman Jia Qinglin
Legislature National People's Congress
Establishment
 -  People's Republic of China proclaimed. 1 October 1949 
Area
 -  Total 9 640 821 km2 [c] or 9,671,018 km2[c](3rd/4th)
3 704 427 sq mi 
 -  Water (%) 2.8[d]
Population
 -  2010 estimate 1,338,612,968[5] (1st)
 -  2000 census 1,242,612,226 
 -  Density 139.6/km2 (53rd)
363,3/sq mi
GDP (PPP) 2009 estimate
 -  Total $8.765 trillion[6] 
 -  Per capita $6,567[6] 
GDP (nominal) 2009 estimate
 -  Total $4.909 trillion[6] 
 -  Per capita $3,677[6] 
Gini (2007) 47.0[7] 
HDI (2007) 0.772[8] (medium) (91st)
Currency Chinese yuan (renminbi) (¥) (CNY)
Time zone China Standard Time (UTC+8)
Date formats yyyy-mm-dd
or yyyymd
(CE; CE-1949)
Drives on the right, except for Hong Kong & Macau
Internet TLD .cn
Calling code +86
a. ^ See also Names of China.

b. ^ Simple characterizations of the political structure since the 1980s are no longer possible.[9]

c. ^ 9,598,086 km2 excludes all disputed territories.
9,640,821 km2 Includes PRC-administered area (Aksai Chin and Trans-Karakoram Tract, both territories claimed by India), Taiwan is not included.[10]

d. ^ Information for mainland China only. Hong Kong, Macau and territories under the jurisdiction of the Republic of China, commonly known as Taiwan, are excluded.

Китдин Улс Орн (ки. 中华人民共和国, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó) тускар меддго күн һазр деер уга, Делкән хамгин ик орн-нутг эн болҗана. Энд ода 1 җува 160 сай күн бәәнә гиҗ 1990 җилин то-диг медүлҗ-эна. Орн-нутгин хотл балһснь Бәәҗң, энд 10 сай 819 миңһн күн улста бәәнә (1990 җил).

Орн-нутгин тогтац[чиклх | править вики-текст]

Китдин орнд 23 провинц. 5 автономн район болн цутхлңгин медлин 4 балһсн (Бәәҗң, Шанхай, Тянҗн, Чунцин) бәәнә. Автономн райодын тоод Өвр Моңһл (Внутренняя Монголия), Шинҗән-Уйһр, Төвд, Нингша, Гуаншин орҗана. Өвр Моңһлд болн Шинҗән-Уйһрин автономн районд мана өөрд хальмгуд бәәнә. Өвр Моңһлың хотл балһснь — Көк Хот, Шинҗәңгин хотлнь - Үрмч. Тегәд Китд Улсин Републик Хальмг Таңһчла бас эврөннь тууҗарн, өдгә цагин йовдларн залһлдата, гиҗ келҗ болҗана.

Китдин орн-нутгин государственн келнь китд болҗана. Китд улс - хань — орн-нутгин цуг улсин 90 һар процентинь тогтаҗана, талдан 50 hap келн-улс энд бәәнә. Тер тоод Нингша провинцд сарта улс, Гуаншинд Өмн үзг Азиин келн-улс — вьетд болн нань чигн әмтн бәәнә.

Тууҗ[чиклх | править вики-текст]

Делкән хамгин кезәңк туужта орн-нутгудин негнь Китд болҗана. Кесг зун җилин туршарт Китдин хаадуд хам-хоша бәәх орн-нутгудиг эврәннъ күчнд орулхар седҗәлә. Манҗуриг, Моңһлмудин, Зүн һарин, Кашгарин, Төвдин зәрм Һазрмудыг эзлҗ авад, эврәннь орн-нутган өргҗүлсмн.

Болв XIX зун җиләс авн Англь, Японь, Германь болн нань чигн орн-нутгуд Китдиг эврәннь медлдән орулхар седҗәлә. Китд улс эн даҗрачнрин өмнәс кесг дәкҗ ноол-дандбосла. Синьхайск революц (1911–1913 җилмүд) монархиг уга кеһәд, Китд Респуб-ликиг зарлла.

1937–1945 җилмүдт Японь Китдиг даҗрхин кергт, дә босхла. 1945 җилд со-ветск церг Японя Квантун әәрмиг хамх цокад, Манҗуриг сулдхла. Японь эврәннь капитуляции тускар зарлла. Советск цер-гин командовань Китдин улсин әәрмд япон трофейн зер-зевиг бәрулҗ өглә. Тиим ке-вәр Китд ңутгт олн улсин революц диилвр бәрхин төлә сән таал тогтагдла.

Хулһн сарин нег шинд Китд Улсин Республик зарлгдла. Ода орн-нутгт 1982 җилин бар сарин 4-д батлсн КУР-ин Консгитуц үүлдҗөнә. 1965 җилин хөөн "культурн революцин" йовудт 1954 җилин Консти-туцла ирлцәтәһәр тогтасн политическ бур-дәц хамхлгдла. Олн-улсин элчнрин Цугкит-дин хург (ВСНП) үүлддгән уурв. Суңһгддг государственн органмудын ормд цергә-бюрократическ диктатурин органмуд тогтагдла. Бәәрн органмудын көдлмшиг рево-люционн" комитетмуд куцәҗәлә.

1982 җилин Конституцла ирлцәтәһәр олн улсин элчнрин Цугкитдин хург государственн йосна ах орган болҗана. Провинцсәс, автономн райодас, цутхлңг медлин балһсдас суңһгдсн депутатирас ВСНП тогтна. Депутатириг суңһлһн ВСНП-н даңгин үүлддг комитетин һардврт болна. Хуралт болһна ВСНП 5 җилин болагт суңһгдна. Цугкитдин эн хург КУР-ин ахлачиг болн терүнә даруксиг суңһна. КУР-ин ахлачин болн терүнә даруксин үүлдврин болзгнь бас тавн җил болҗана, дарук болзгт чигн эдниг суңһҗ болҗана, болв хойр болзгас үлү биш цагт.

КУР-ин ахлач государствин дотр-дундын болн һазадын кергүдт элчлна. КУР-ин ахлачин селвгәр ВСНП Государственн советин (правительствеин) премьерин кандидатуриг батлна. Цугкитдин хургин сессьмуд хоорнд даңгин үүлддг комитет үүлдвриг күцәнә. Комитетин ахлач, терүнә дарукс, секретаритын начальник болн гешүд суңһгдна. Комитетин күцц зөвин болвзгнь бас тавн җил болҗана. Зака тогтагч йосиг Цугкитдин хург күцәнә.

Күцәгч йосн болхла Государственн советин һарт бәәнә. Государственн совет Цугкитдин хургин болн терүнә даңгин үүлддг комитетин өмн дааврта болҗана. Госсоветин болзгнь бас тавн җил болҗана. Орн-нутгин экономическ, политическ олн төрмүдиг комитет күцәнә. Госсоветин премьер, терүнә дарукс, советин гешүд болн секретариатын начальник Госсоветин даңгин үүлддг комитетд орна. Премьер, терүнә дарукс болн комитетмүдин ахлачнр эн үүлд хойрас үлү болзгт тәвгдхш.

Райодын, балһсна, провинцсин олн улсин элчнрин хургд тавн җилин болзгт суңһгдна.

Орн-нутгин парламентд - олн улсин элчнрин Цугкитдин хургин ханьд 2970 депутат орҗана. Эдниг олн мандатта системәр,нуучнар дууһар өгәд суңһла.

Орн-нутгин политическ бәәдл-җирһлд урдк кевәр һоллгч чинриг Китдин Комму-нистическпарть зүуҗәнә. Энүг 1921 җилин така сарин 1 шиңд бурдәлә. 1991җилин то-дигәр партии ханьд 50,32 сай гешүн бәәлә. Сүл ик сольврмудын цагла чигн Коммунис-тическ парть күчән барҗахш. Орн-нутгт болҗах ик политическ боли хамгин түрүнд экономическ сольврмудыг чадмгар һардҗа-на.

Энүнә үүлдвриг бурушаҗах баһчудын чидлмүд орн-нутгт бәәсн болв чигн, ода деерән эднд бәәдлиг сольх арһ уга болҗана. Ода деерән партии лидермүд орн-нутгин өдгә цагин бәәдлиг һартан бәрҗәнә. Экономическ ик сольврта политикиг коммунистнр ик урдаснь күцәснә ашт орн-нутгт тиим бәәдл тогтв. Делкәд учрҗах демократическ сольврмудыг Китдин коммунистнр Советск Союзин коммунистнрәс урдаснь медҗ тодрха керг-үүлдвр күцәлә. Орн-нутгин эконо-микин бәәдлиг ясрулхин кергт Дэн Сяопине селвгәр һазадын капитал орн-нутгт промышленностин кесг халхд өргәр олзлдг болв. Сул экономическ зонмуд өргәр бүрдәгдҗәлә. Советск Союзд болхла тер цагла хуучн йосн нам түрун ишкдлән эн туст кеһәд уга билә. Тиигәд Һазадын капиталыг олзлсна, эврәннь экономикой оңдарулсна ашт Китд ард хоцрлһнас болн революционн ик сольврмудас гетлгв. Хуучн йосн ормдан үлдв.

Коммунистическ партии Генеральн сег-лөтрин үүлиг ода Цзян Цземинь дааҗана. Энүнлә дегц эн КУР-ин цергә советин ах-лачнь болҗана. Тегәд цергә күчн чигн ком-мунистнрин һарт бәәхмн болҗана.

1987 җилин хулһн сарин чилгчәр КПК-н XII съезд болла. 285 күн улста ханьта шин ЦК-г эн суңһв. 200 күн улста ханьта селвгчнрин цутхлң комиссь энд суңһла. ЦК-н Политбюрон ханьд 18 күн улста орҗана. Дисципли бүрткдг цутхлң комиссь партьд бас бәәнә. Тегәд коммунистнр урдк кевәр дисциплнд һол оньган өгдг болҗана, үлу үг келх зөв уга. Тегәд орн-нутгт буржуазн гиҗ келҗ болх зәрм партьс бөөсн болв чигн, эврәннь һоллгч зокалмудас коммунистнр хаһцҗахш. Талдан халәцтә партиг эдн цагин некврлә ишкдл бәрҗ тесдг болҗана.

"Буржуазн" партьсн тоод Китд нуггт демократь делгрүллһнд дөң болдг ассоциац, Китдин демократическ лиг, Тайваня демок-ратическ автономин лиг. Гоминьдана рево-люционн комитет үнн-чик бәәдлин Китдин парть болн нань чигн зәрм җисәд үулдҗәнә. Болв орн-нутгин политическ бәәдл-җирһлд эднә зүүҗәх чинрнь йир баһ. Китд парла-ментин ханьд һаллгчдан коммунистнр бәәнә. Талдан партьсин элчнриг терүнә ханьд кезә орулхмб?

Тер мет Китдин олн улсин политическ селвлцәнә совет орн-нутгг 1949 җиләс авн үүлдҗәнә. Энүнә ханьд олн зүсн демократическ партьс, олна организацс, олн зусн келн-әмтнә элчнр, тер мет һазадын орнд бәәх китд улс орҗана. Советин ахлачнь КПК-н нертә үүлдәч Ли Җуйхань болҗана.

Зәңг церллт[чиклх | править вики-текст]

Өдр болһн һардг газетмүдәс хамгин ик тиражтань "Җеньминь җибао" болҗана КПК-н ЦК-н орган эн болжана. 5 сай зкземпляртаһар һарчана. Болв китд пионермүдин газетин тиражнь энүнәс ик — 11 сай.

Зәңгллһнә "Синьхуа" агентств нарт дел-кәд ик темдгтә. Энүг 1931 җил Яньаньд бурдәлә. Улан Китдин агентств гиҗ энүг түрүн саамд нерәдҗәлә. 1937 җилин туула сард энүг Шин Китдин (Синьхуа) агентствд хүврүлв. Цутхлң радиозәңгллһи болн техе-үзлһн орн-нутгт бәәнә. 105 телестанц Китд нутгт үүлдҗәнә.

Эдл-аху[чиклх | править вики-текст]

Китдин экономикин тускар бидн келлә-видн. Сүл цагт энд хамгин шин технологийтә промышленность делгрлт авчана, сул экономнческ зонмуд энүнд сән нилчән күр-гҗәнә. Селәнә эдл-аху орн-нутгт ик делгрлт авчана, энд бас ик сольврмуд күцәгдв, орн-нутг бийән хот-хоолар теткҗәнә. Китдин мөңгнь-юуань — 10 цзяо — 100 фын. Сүл саамд нарт делкән бәәдл-җирһлд Китдин чинр өсәд йовна. Her үлү Советск Союз тарад хуурсна саамд эн орн-нутгин тоомсрнь өөдлв. Моңһлын, Казахстана болн нань чигн орн-нутгудын туст энүнә күргҗәх үлмәнь өсәд йовна.

Таңһчин буулһавр[чиклх | править вики-текст]

Китдин Улс Орна Таңһчин буулһавр[11]
Map # Region Division name Trad. Simp. Pinyin Postal Abbr. ISO[12] Type Capital Population¹ Density² Area³ Divisions
1 Northwest Шинҗән 新疆 新疆 Xīnjiāng Sinkiang xīn CN-65 AR Ürümqi 19,630,000 12 1,660,400 List
2 North Өвр моңһл 內蒙古 内蒙古 Nèiměnggǔ Mongolia 内蒙古 nèiměnggǔ CN-15 AR Hohhot 23,840,000 20 1,183,000 List
3 Northeast Хәлүнҗән 黑龍江 黑龙江 Hēilóngjiāng Heilungkiang hēi CN-23 Province Harbin 38,170,000 83 454,000 List
4 Northeast Җилин 吉林 吉林 Jílín Kirin CN-22 Province Changchun 27,090,000 145 187,400 List
5 Northeast Ляунин 遼寧 辽宁 Liáoníng Fengtien liáo CN-21 Province Shenyang 42,170,000 289 145,900 List
6 Southwest Төвд 西藏 西藏 Xīzàng Tibet zàng CN-54 AR Lhasa 2,740,000 2 1,228,400 List
7 Northwest Көк нур 青海 青海 Qīnghǎi Tsinghai qīng CN-63 Province Xining 5,390,000 7 721,200 List
8 Northwest Һансу 甘肅 甘肃 Gānsù Kansu gān CN-62 Province Lanzhou 26,190,000 58 454,300 List
9 Northwest Нинша 寧夏 宁夏 Níngxià Ningsia níng CN-64 AR Yinchuan 5,880,000 89 66,400 List
10 Northwest Шаанши 陝西 陕西 Shǎnxī Shensi shǎn CN-61 Province Xi'an 37,050,000 180 205,600 List
11 North Шанши 山西 山西 Shānxī Shansi jìn CN-14 Province Taiyuan 33,350,000 213 156,300 List
12 North Хевә 河北 河北 Héběi Hopeh CN-13 Province Shijiazhuang 68,090,000 363 187,700 List
13 North Бееҗн 北京 北京 Běijīng Peking jīng CN-11 Municip. 15,810,000 941 16,800 List
14 North Тянҗн 天津 天津 Tiānjīn Tientsin jīn CN-12 Municip. 11,519,000 980 11,305 List
15 East Шандун 山東 山东 Shāndōng Shantung CN-37 Province Jinan 91,800,000 586 153,800 List
16 South Central Хенән 河南 河南 Hénán Honan CN-41 Province Zhengzhou 98,690,000 591 167,000 List
17 Southwest Шичуан 四川 四川 Sìchuān Szechuan chuān CN-51 Province Chengdu 87,250,000 180 485,000 List
18 Southwest Чончн 重慶 重庆 Chóngqìng Chungking CN-50 Municip. 31,442,300 382 82,300 List
19 South Central Хүвә 湖北 湖北 Húběi Hupeh è CN-42 Province Wuhan 60,160,000 324 185,900 List
20 East Анх 安徽 安徽 Ānhuī Anhwei wǎn CN-34 Province Hefei 64,610,000 463 139,700 List
21 East Җянсу 江蘇 江苏 Jiāngsū Kiangsu CN-32 Province Nanjing 75,495,000 736 102,600 List
22 Southwest Юннан 雲南 云南 Yúnnán Yunnan diān CN-53 Province Kunming 44,150,000 112 394,000 List
23 Southwest Гүҗү 貴州 贵州 Gùizhōu Kweichow qián CN-52 Province Guiyang 39,040,000 222 176,000 List
24 South Central Хунан 湖南 湖南 Húnán Hunan xiāng CN-43 Province Changsha 66,980,000 316 210,000 List
25 East Җянши 江西 江西 Jiāngxī Kiangsi gàn CN-36 Province Nanchang 42,840,000 257 167,000 List
26 East Җеҗән 浙江 浙江 Zhèjiāng Chekiang zhè CN-33 Province Hangzhou 47,200,000 464 102,000 List
27 East Шанха 上海 上海 Shànghǎi Shanghai CN-31 Municip. 18,450,000 2,622 6,341 List
28 South Central Гуанши 廣西 广西 Guǎngxī Kwangsi Guì CN-45 AR Nanning 48,890,000 207 236,000 List
29 South Central Гуандун 廣東 广东 Guǎngdōng Kwangtung yuè CN-44 Province Guangzhou 113,040,000 467 180,000 List
30 East Фуҗиян 福建 福建 Fújiàn Fukien mǐn CN-35 Province Fuzhou 35,110,000 289 121,300 List
31 South Central Макау 澳門 澳门 Àomén Macau ào CN-92 SAR 520,400 17,310 29 List
32 South Central Гонконг 香港 香港 Xiānggǎng Hong Kong gǎng CN-91 SAR 6,985,200 6,352 1,104 List
33 South Central Хенән 海南 海南 Hǎinán Hainan qióng CN-46 Province Haikou 8,180,000 241 34,000 List
East Тайван 臺灣 台湾 Táiwān Formosa tái CN-71 Claimed Province Taipei 23,000,000 636 35,581 List

Notes:

¹: as of 2004
²: per km²
³: km²
†: Since its founding in 1949, the People's Republic of China (PRC) has considered Taiwan to be its 23rd province. However, the PRC has never controlled Taiwan. The Republic of China (ROC, "Taiwan") currently controls Taiwan which it governs as Taiwan Province, consisting of Taiwan island and Penghu. The ROC also controls one county of Fuchien (or Fukien) province: Kinmen; and part of a second county: Lienchiang.

Заалтс[чиклх | править вики-текст]

  1. 1,0 1,1 Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)
  2. China
  3. CIA - The World Factbook -- China
  4. China (10/09)
  5. China – People
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 People's Republic of China
  7. CIA World Factbook [Gini rankings]
  8. Human Development Report 2009. The United Nations. Retrieved 5 October 2009.
  9. Ошибка цитирования Неверный тег <ref>; для сносок notsimple не указан текст
  10. GDP expands 11.4 percent, fastest in 13 years
  11. References and details on data provided in the table can be found within the individual provincial articles.
  12. ISO 3166-2:CN (ISO 3166-2 codes for the provinces of China)


Дәкәд хәләтн[чиклх | править вики-текст]