Хальмг Туульс

Wikipedia талас
Перейти к навигации Перейти к поиску

Цецн көвүн[ясх | иш ясх]

Кезәнә бәәҗ. Нег эцктә ах – дү hурвн бәәҗ. Хойр ахнь гер авчксн, эдлвртә, бичкн дү көвүнь гер авх наснь иряд уга. Хойр ахнь энүг генүләд, дөөгләд, наад бәрәд бәәдг сәнҗ. «Чи кишго күнч, толhачнь цаарта, чидльчнь чимк, күүнд нөкд болх бәәтхә, бийсән асрҗ чадшгоч», - гинә. Көвүн җил ирвәс өсәд, чидл урhад ирнә, тер бийнь ахнрнь өмнк кевтән терүгәрн зог – наад кеhәд бәәцхәнә. Нег дәкҗ көвүн эцктән ирәд: - Би ода арвн тавта болчкув, иигәд эн хойр ахасн наад бәрүлҗ суухм биш, эвряннь хөв – арhан хәәнәв, - болҗана. Терүгинь соңсҗ оркад, эцкнь хәрү өгчәнә: - Тиим болхла, чи эвряннь заячан хәәҗ, нарн hарх үзг тал йов, йовхларн hолын көвә бәрҗ йов, - болна. Көвүн эцкиннь келсәр нарн hарх үзг темцәд, нег ик hолын көвүhәр йовад йовна. Цаг өңгрәд, кесг цаг давҗ одна. Хонх hазртан хонад, аң- шову харвад, теҗәл авад, нарн hарх үзг темцҗ йовад, генткн өмнән нег ик hол үзнә. Өөрдәд күрәд ирхлә, hолын орм бәәхәс биш, уснь ширгҗәнә. hолд бәәсмн әмтә – киитә тоот үкәд чилҗәнә. «Дәрк, дәрк, ямаран ик әмтә – киитә хамг үкҗәнә, яhҗ ода эн хорха, меклә, заhснд дөңгән күргдг болхви?» - гиhәд ухалҗ йовтвлнь, өмннь чальчг уснд әрә киитә улан хачрта заhсн аман анhлзулад үкҗәнә. Көвүн заhсиг бәрҗ авад, оңдан ик уста нуурт күүргҗ тәвб. Көвүн цааран hарад бас кесгтән йовад оркхла, эрм цаhан көдәд өмннь ооср - бүч уга хальмг гер үзгднә. Удл уга орад күрч ирнә. Орҗ ирхлә, гер дотр эрән дүңгә наста залу сууна. - Көвүн, көвүн, хамаҺас йовхмч? - Гертәсн, экцкиннь өгсн селвгәг йовнав, заячан хәәҗ Һарлав. Эрән дүңгә наста залу мусг гиҗ инәчкәд, көвүн тал хәләҺәд: - Заячан, хөвән хәәҗ Һарсн күн болҗанчи? Тиим болхла, би заячнь болдув. Көвүн суусн ормасн өсрҗ босад: - Сән болхгов, нанд дөңгән, сүв – селвгән өгтн, ик гидгәр түрҗ йовнав, - болна. - Көвүн, ямаран дөң чамд күргх үв, зууран йовҗ йовад ю үзвчи, юунла харҺвчи? – гиҗ залу сурв. - Нег ик Һол хагсад, Һолд бәәршҗәсмн заҺсн, хорха, меклә наньчигн кесг зүсн – зүүсл аҺурсн үкҗәхинь үзүв. Тенд дөңгән күргхәр седләв, күргҗ чадсн угав. - Нә, дәкәд ю үзвчи? - Тер үкҗәсн заҺсд заагт улан хачрта заҺсн үкҗәхиг үзәд, бәрҗ авад, оңдан гүн уста нуурт күргҗ хайвув. - Не, тиим болхла, эн Һаза уята бәәсн мөр унҗ авад, нарн Һарх үзг темцәд, Һолын көвәҺәр йов. Усн хадын хаанд күрхч. ШулуҺар, адҺҗ күр, хәрү күрәд ир! Көвүн мөриг унҗ авад, гүүлгәд Һарна. Кесг цагтан йовад оркхла, зуурнь нег хотн харҺна, хотна захар орҗ ирәд, ундасҗ йовсн көвүн захан герәс ус уухар седхлә, буусн гернь: «Чамд биш, бийдмдн уудг усн уга, мәәртҗәнәвидн, үзгдл уга од», - гиҺәд, көвүг көөкнә. Көвүн мөрән көтләд, хотна цаад бийднь бәәсн җирн йисн терзтә хар җолмур орҗ ирнә. Һулмтын көвәд, әрә арвн дола күрсн хо – цаҺан күүкн, җирнд өөрдҗ одсн наста эмгн бас сууна. Көвүн орҗ ирәд, мендлҗ оркад, зөв – учран келәд, ундасҗ йовнав гинә. Көвүнә зөв – учриг соңсчкад, күүкн дала үг келлго, деер булңгас буҺшта киитн ус ҺарҺад авч ирәд, уутн гиҺәд, көвүнд өгнә. Киитн усар ундан хәрүлчкәд, көвүг мордад Һархар седхлә: - Кукн, альдас йовҗ йовхмчи? Альдаран одҗ йовхмчи? – гиҗ эмгн сурв. - Би Усн хадын хаанур кергтә болад, заячиннь зааврар одҗ йовнав. Тиигхлә эмгн келҗәнә: «Көвүн, арҺта болхла мини эн өнчн күүкндм дөңгән күргҗ үзхнчн, би чамас сурҗанав, арвн настаднь күүкнә нүдн сохрҗ одв. Йовсн күн нег таласнь медәд чигн бәәхч, яахла эдгх, күүкнә нүднд хара орулҗ чадхмн болвзач», - гиҺәд эмгн саналд. Көвүн тер келсн үгинь соңсад мордв. Кесг – кесгтән йовад, кедү цагт гүүлгсән мартад, көвүн Усн хад хаана герт ирҗ буув. Ирсн зөв – учран келәд, зууран заячан хәәҺәд йовҗ йовад, ширгҗәх Һолын уснас улан хачрта заҺс бәрҗ авад, оңдан Һазрт күргҗ тәвсән келҗ өгәд, тер Һол ширгҗәх учр деерәскесг үкҗ бәәх заҺсн, меклә, Һолын уснас ууҗасн күн, малмуд мәәртҗәхиг келәд, - дөңгән күргдг арҺ уга болув, - гиҗ көвүн саналдв. Усн хадын хан соңсчкад: - Чи тер Һол яҺад ширгҗ бәәхинь медҗәнчи? - Уга, би альдас медх биләв, халун ик болад ширгҗ бәәдг эс болхий? - Терчнь тиим биш. Тер Һолын булгин эклцд нег зан өкәҺәд усн уунав гиҗ йовад, хамрарн Һазр хатхад, Һолын булгиг цогцарн дарад, унад үкҗ. Терүг шулуҺар күрч татҗ авх кергтә. Тер цагт Һолын усн булгасн эклцән авад, хәрү усар дүүрхлә, тер үкҗәсн заҺсн, меклә, хорха, мәәртҗ бәәсн малмуд хәрү шуугад җирҺхмн. Көвүн терүгинь соңсчкад, шулуҺар заниг татҗ, Һолын булгиг цеврдххәр адҺад Һарч йовад, эмгнә келсн сувр уханднь орад, хәрү Усн хадын хаанур орна. - Нааран тана тал йовҗ йовтлм, зуурм нег хотна захд хаҺрха хар җолмта эмгн мәәртҗ йовтлм ундым хәрүлв. Тегәд намаг ханҗанав гиҗ келхлә, арвн дола күрсн күүкн талан заҺаад, эн күүкм арвтаҺасн авн нүднь сохрҗ одв, кедү эмчд үзүлсн бийнь эгдҗ өгчәхш, - гив. Тер күүкиг эдгәх күн чи болдмч. Эндәс хәрү одсн цагтан күүкнә барун Һарин баҺлцгас Һурв дәкҗ атхҗ үзхләчнь, күүкнә нүднд харан орхмн, - гиҗ Усн хадын хан зааҗ өгв. Көвүн кесг – кесгтән гүүлгҗ, кедү цаг өңгрүлсән мартад, хәрүдтән тер хотар дәврҗ ирәд, одак хар җолмин Һаза бууҺад, мөрән сөөчкәд җолмур орв. Күүкн суусн ормдан сууҺа. Көвүн күүкнә барун Һарас авад, баҺлцгинь бәрҗ үзҗәҺәд, Һурв дәкҗ атхв. - Баав, таниг үзҗәнәв, эн юн көвүмб? ЯҺсн сәәхн өндр нурҺта, алин нутгин көвүн болхви? Өр шинкән цәәсн болҗ медгднә. Намаг кег эдгәвә? Тер күн, баав, альд бәәнә? – гиҗ күүкн сурв. - Эн өөрчнь суусн хәр нутга көвүн. - Нанд нар үзлсн, сохрин тамас алдрулсн чамас би ода салшгов, - гиҗ күүкн келҗәнә. Күүкнә хойр халх улан альмн мет улаҺад, хо – цаҺан чирәнь герлтәд, хойр нүднәннь хәләц намаг бичә энүнд үлдә гиҗ көвүнәс сурсн болҗ медгднә. - Би ик гидгәр адҺҗ йовнав, эврәннь кергән күцәчкәд, тегәд хәрү ирнәв, - гиҗ келәд, көвүн долан эрчм орулад гүрсн мөрнә килҺснәс кесн хар ҺанзҺлҗ авад мордв. Кесг цагтан гүүлгәд, кедү цаг болсиг мартҗ гүүлгәд, Һолын экнд өөрдҗ йовхнь: өмннь Богзатын бор уулын ора мет йохаҗ, ик гидг хар баран холас үзгдв. Тер баран тал түүлгәд күрч ирхлә, толҺаҺан дорагшан авад, Һолын экнд үксн ик зан кевтдг болна. Көвүн мөрнәсн бууҺад, заныг Һурв ораҺад арҺмҗарн бооҗ оркад, мөрәрн татулҗ хәләнә. Зан ормасн көндрхш. Тедүхнд Һолын дольганд цокгдад Һарч ирсн ик бахн кевтсиг көвүн авч ирәд, занын дораҺур орулчкад, бийнь нег таласнь өргҗ өгнә. Кер аҗрҺнь күгдлҗ татад, толҺаҺарн шудрҗ кевтсн заныг өрәл дууна Һазрт чирәд авад одв. Заныг татад авлҺнла, Һолын булгас усн Һооҗад, хәрү хуучн гүүҗәсн ормарн шорҗңнад гүүв. Усн Һолд дүүрхлә, мәәртҗ бәәсн малмуд, үкәд чилҗәсн хорхас, заҺсн, меклә цугтан әм авцхав. Көвүн хәрү эргәд, Усн хадын хаанад: - Тана зааврар Һолын булгиг сулдхҗ оркув, гиҗ келхләр гүүлгәд күрч ирв. – Терүг ирхин өмн Усн хад хаана күүкн гертән ирчксн бәәнә. Көвүг орҗ ирхлә: «Ачд ач кесн, туст тус кесн көвүн, та намаг автн, би таниг дахҗ йовнав, - гиҗәнә. – Нанд нарта орчлң деер нань күн керг уга», - болҗана. Көвүн ухалҗаҺад: - Тана сән – сәәхндтн болн эдлвр – теткврдтн җилвтҗ бәәхшив, цаҺан седклән келсндтн икәр ханҗанав, Таниг би дахулҗ йовҗ чадшгов, нанд дуран келсн нег угатя күүкн бәәнә, тер күүкиг буулҺх болад амн үгән өгчкләв, - гиҗ көвүн хәрү өгв. Усн хад хаана күүкн Һундрхҗ бәәҺәд: «Чини үнн седклчнь ханҗанав, мини белг кезәдчн бийләҺән хадҺлҗ йов», - гиҺәд дөрвлҗн гилв – далв гисн өңгтә төмр бәрүлҗ өгв. Көвүн белгинь авад, мендләд Һарв. Хәрү йовж йовад, саак хотнар дәврҗ ирәд, эврәннь ахнр бәәсн нутгурн гүүлгәд күрч ирв. Эцкнь әрә әмтнә кевтнә. Ик гидг Һаң халун болад, теегт өвсн шатад, худгт усн хатәрдад, малмуд мәәртәд бәәхлә, хойр ахнь мал – герән ачҗ авад, гергд – күүкдән дахулад, көгшн эцкән хайчкад йовҗ одцхаҗ. Көвүн тедниг: - Альдаран хәәхүв, әмнч домбрмуд, эцктән авч ирәд уулҺад, деернь асхад сергәҺәд авб. «Иигҗ эргндән доңҺдҗах халуг номҺрулҗ хур орулад, Һазр деер көк өвс урҺаҗ, эн нутгт тенәд үлдсн угатя өнчн - өвү, сохр – доҺлң әмтнд дөңгән күргх кергтә», - гиҗ көвүн ухалв. Усн хад хана күүкнә белглсн гилв – далв гисн дөрвлҗн төмриг альхн деерән тәвәд, нарн Һарх үзг тал хәләҺәд, бичкн төмр алхар дөрв тоңшулад цокв. Цоксна хөөн бичкн цаг болад, үүлн Һарад, теегт экләд хур орв. Хур орад, нарн Һарад, цандг зогсад, тег өмнк кевтән көкрәд, күн, мал шим авад, усн худгт икәр хурдг болад, мәәртҗәсн малмудт, үкҗәсн әмтнд серл орад одцхав. Сар болҺн хур орад, булгин усн икдәд, Һол гүүдг болв. Дала өвсн, усн бәәдгчн гисн зәңг хойр ахнь хәрү нүүҗ ирцхәнә. Хәрү ахнран нүүҗ ирсинь соңсчкад, бичкн дүнь тедн тал ирнә. Ахнрнь дүүҺән үзчкәд, өмнәснь ааҺта чигә бәрәд тосҗ ирцхәнә. Дү көвүн теднә Һарас чигәҺинь авч ууҗахмн уга. - Би тадн тал золҺҗ ирсн угав, намаг бичкндм дөөгләд, наад бәрәд, «цаарта толҺа» гиҺәд ээрәд бәәсмн тәвҗ өгчәнәв, зуг тер намаг угад, ҺарҺсн эцкән ҺанцараҺинь хот – холл уга, усн угаҺар хайчкад нүүситн тәвҗ өгшгов. Терүнә төлә би тадн хойриг бәәсн малмудастн салҺад, эврәннь хар көлсәр худг малтад, ус олҗ уудг сурҺнав, - гиҗ келәд, көвүн хавтхасн дөрвлҗн төмрән ҺарҺҗ авад, дөрв дәкҗ үләҺәд оркв. МаңҺдуртнь босхла, хойр ахнь неҗәҺәд саах үкртә, күрзән үүрсн, ус хәәҺәд Һарч йовна. Тегәд дү көвүн одад, теднлә хәрү мендләд: - Ода тадниг мини ах гиҗ тоолҗанав, - гиҺәд хәрҗ ирәд, дахулҗ ирсн күүкән буулҺад, маңна тиньгр, амулң амсн – умсн җирҺәд бәәҗ.

Тавн тө сахлта нег тө өвгн.[ясх | иш ясх]

Кезәнә бәәҗ… Тавн тө сахлта нег тө өвгн эмгтәhән хоюрн тавн ямата, hанцхн үкртә, өвсн гертә бәәҗ. Угатя өвгн эмгн хойр улагч үкр, тавн ямаhан сааҗ уhаад, теҗәл кеhәд бәәдг бәәҗ. Генткн нег сө нег ямаhинь хулха авад одна. Дәкәд бас нег цөөк хонҗаhад, бас нег ямаhинь хулха авч одна. Эмгн өвгн хойр ямандан зовад hундад сууна. Нег өрүн босад хәләхлә: улагч үкр деернь дала болсн батхн багшад бәәнә. «Ямаhим хулха авад, үкрим идәл бәәх, яhҗах юмн болхмб эн?» - гидг өвгн ташад авснд, тавн батхн үкәд одна. Эн ямадым хулхалад бәәдг хулхачиг яhҗ әәлhсә гиҗәhәд: «Ташхин тавн батхн алдг күмб», - гиhәд, өвгн бичг бичәд, салькнд нискәhәл оркна. Тер бичгинь байндан бәәҗ ядад, баатртан сууҗ ядад тошурхҗ йовсн нег эргү байн олад авна. «Пө, нанас даву күчтә юмн бас бәәҗ билтәл эн», - гиhәд, байн тавн тө сахлта нег тө өвгиг хәәhәд ирнә. Эргү байн өвгнәд ирәд:- Ташхин тавн батхн алдг күн чивчи? – гинә. - Э, бив, - болна. - Не, нанла марhа кенч? - Кенә. Ямаран марhа кехмб? – гиҗ өвгн өмнәснь сурна. - Дөнн царин мах бархийч, - гиҗ эргү байн келнә. - Хойрдгч марhань: hазриг hурв чичәд, hурвн өндг hарhий, - гиҗ өмнәснь өвгн келнә. - Зөв. Марhань тулм алтн болг, - гиҗ келәд, хоюрн ө-шуhу моднур hарад йовна. Тендән ирәд, байн нег цар алчкад: - Өвгн, та түләнд одад иртн, - гинә. Өвгн ө-шуhу моднур ирәд, нег ац таслҗ авдг арh уга болад, яахв гиҗәhәд, бичкн шоhнч утхарн нег ик урhа модна йозур эргуләд малтад сууна. Өвгиг удан болад бәәхләнь байн ирәд, өвгнд иим удан ю кеhәд бәәнәт гихлә: - Неҗәhәд ацар зөөhәд бәәхм биш, эн модыг малтад, йозурарнь сөңгләд авад однав, - гив. - Яhлав, тиим дала модар ю кехүв, түләhитн би авад однав, - гиhәд ацмуд шудрад, байн авад одна. - Не, өвгн, та уснд одтн, - гиhәд хойр утхур өгәд өвгиг тәвнә. Өвгн утхуран худгт булхулҗ оркад, дааҗ эс чадхларн энүг яhса гиhәд, бас шоhнч утхарн худг эргүләд малтв. Ардаснь байн гүүҗ ирәд: - Өвгн, ода күртл яhад удад бәәнәт? – гиҗ сурна. - Утхурар зөөhәд суухм бищ, эн худгиг йораларнь эргүләд авад однав, - гиҗ өвгн келнә. - Ай, бүкл худгин усар ю кехүв, би эврән авад одсув, - гиhәд, хойр утхурта усан авад байн одна. Бүкл царин махиг болhад, байн барад идҗ оркв. Дәкәд өвгнә хүв цариг алад чанв. Махиг болhад, тевшт hарhад өгхлә, өвгн авад амсҗаhад, хәәкрәд уурлв. - Яhвт? – гиҗ байн сурна. - Давсн уга хот күн яhҗ иддмб, - гиҗ өвгн хәәкрв. Тиигхләнь давс авч ирхәр байн гер талан гүүв. Арднь өвгн махан нүкд хаяд, худгт хаяд чиләчкәд, тевшән долаhад суув. Байниг ирхлә: - Давсн угаhар идҗ оркув, - гинә. Дарук марhань: hазр hурв чичәд hурвн өндг hарhҗ авх, гиҗ өвгнә келсн марhан. Байн зөв гихлә, өвгн hазр чичәд, урднь орксн hурвн өндгән даранднь hарhад авб. Байн кедү чичвчн hазрас өндгн hарч өгхш. Тиигәд өвгн хойр марhаhан авад, тулм алтан авхар эргү байна тал ирв. Сө болв, өвгн хотна захд девләрн хучад унтв. Эргү байнаhас hал hарад бәәхлә, өвгн хәләв. Байн ик утхан бүлүдсн, эн өвгиг эс алхла нанд амр өгш уга гиҗ, гергтәhән күүндҗ сууна. Өвгн хәрү ирәд, девләрн цар чолу хучад ормдан оркчкад, цань, мал заагт одад кевтв. Байн утхан бәрсн гүүҗ ирәд, нег шааhад оркхлань hал hарад одв. Хойрдад, hурвдад шаахлань, утхнь хуhрад унв. Хуhрхаhинь хәәҗ олҗ авад, байн гүүhәд хәрҗ одв. Өвгн өрүнднь босҗ ирәд: - Сөөнәhә нанд бөөстә девл харhҗ кевтә, - гихләнь .эргү байн хүүхлзәд суув. «Мини утхар шаасн эн өвгнд бөөсн идсн болҗ», - гиhәд улм өмнкәсн икәр әәв. - Не, өвгн, алтан авч хәртн, - гиhәд, эргү байн баранасн тулм алт hарhад өгв. Өвгн алтан дааҗ авч хәрҗ чад шуга болад, яахв гихләрн, мишгин амнас бәрчкәд, өрк тал өөдән хәләв. Тиигәд хәләхләнь, эргү байн: - Та ю хәләҗ бәәнәт, - гиҗ сурснд, өвгн келв: - Тана харачин нүкәр hарhҗ шивәд, эврәннь харачар орулхар хәләҗ бәәнәв, - гив. Эргү байн улм әәhәд: - Манна харачтн муухн юмн, түүнә ормд би танд эврән үүрәд күргҗ өгсүв, - гив. Өвгн зөв гив, байн тулм алтынь үүрәд hарад йовб. Гертән өөрдҗ йовад: - Не, чи үрвәд күрәд ир, би одад, хот белдүлҗәнәв, - гиhәд, өвгн түрүләд hарад йовб. Гертән ирәд, эмгндән эн келнә: - Би терүг ирхлә, хот ке гисүв. Чи: «Бәәсн махимдн кеер йовтлм, таниг дахҗ йовсн эн байна ноха танас түрүлҗ ирәд идҗ оркҗ», - гихләчнь, би: «Йир эн баячудын ноха күртлән күүнд дән болна», - шоhнчан суhлҗ босхла, чи балган авад байнур бос, - гив. Байн орад ирхлә, орн деер суутн гичкәд, өвгн эмгән хот ке гинә. - Бәәсн махимдн кеер арhс түүҗ йовтлм, таниг дахҗ йовсн эн байна ноха танас түрүлҗ ирәд идчкҗ, - гиҗ эмгн келв. Тиигҗ келхләнь, өвгн үкс босад: - Йир эн баячудын ноха күртлән күүнд дән болна, - гиhәд, шоhнч утхан беләсн суhлҗ авад байнур дәврхлә, тендәснь эмгнь балган авад босв. Эргү маңhс байн ән тусад босхларн, өкәхән мартад, җолм Герин харачар толhаhан hарhчкад, ташр әәхләрн җолминь күзүндән өлгҗ авад, өргәд гүүв. Байн зөвәр хол hарад җолман хайчкад йовҗ йовхлань, өмнәснь нег нер hарад бәәсн хулхач харhад: - Адhсн, әәсн өңгтәhәр хамаhас йовҗ йовхмт? – гиҗ сурна. Тиигхләнь байн келв: - Йир энд нег ик маңhс өвгнлә мейәркнәв гиhәд, - ут хаалhан цугтнь цәәлhҗ келв. - Яhлав, терчнь мини hара күн, би ямадынь хулхалад чиләләв. Ода үлдсн hанцхн үкринь булаҗ авхар йовнав, хамдан хәрү одый, - гив. Тиигхләнь байн: - Уга, яhлав хайх гиҗәхлә, хоорндан төрүц салш угаhар күзүhән деесәр холвчкад йовий, - гиhәд хоюрн күзүhән холвҗ авад, күрәд ирнә. Өвгн эн хойриг үзчкәд, ода яhса гиҗ санн, эмгән дуудад келв: - Хәлә, одак манна яма идәд бәәдг хулхачиг бәрҗ авч ирнәв гилә, үгдән күрдг сән залу бәәҗ, көтләд аашна, - гиhәд хәәкрхлә .мек-холвата хулхач гедргән тусад, көлднь оралдн чиргдв. Хулхачин хоолнь боогдад Аман аңhаhад ирхләнь: - Күн үкә йовтл инәhәд йовдмч, - гиҗ келәд улм хурдлв. Тиигәд гүүhә йовҗ хоюрн боогдад үкв. Өвгн эмгн хойр арднь алта-мөңтә болад, амрад, амсн-умсн җирhв.

Цагин селгән[ясх | иш ясх]

Кезәнә нег хан алвтан ямаран билгтәhинь медхәр седнә. -Алвтынм медлд келнә билгтә улс бәәхлә, долан хонгин дунд ирҗ баралхтха, гиҗ хан зәңг тәвнә. Хана зар хотн болhнар тарад йовна. Тер зәңгәр хаанад hурвн өвгн ирнә. hурвн өвгн хаанад орҗ ирхлә, хан өвгдлә мендлчкәд, негдгч өвгнәснь сурна: - Та, өвгн, кедүтәвт? - Тәвтәв. Хойрдгч өвгнәснь: - Та кедүдәвт?- гиҗ сурна. - Тәвтәв. hурвдгч өвгнәснь: - Та кедүдәвт? – гинә. - Бас тәвтәв, - гинә. Өвгд, цугтан цацу бәәҗмлт, -гиҗ хааг келхлә: - Тиим, - гиҗ цугтан нег дууһар хәрү өгнә. һурвн өвгиг шинҗлхлә: негдгчнь – халцха толһата; хойрдгчнь-үснь цаһан, сахлнь хар; һурвдгч-цур сахл уга болна. Тиигәд хан негдгч өвгнәснь сурна: - Та, өвгн, өвгдлә цацу болдмт, толһан яһад халцха болсмб? - Баһасн авн му үзәд, олн уха ухала йовтлм, толһа дерм нег чигн үсн үлдсн уга, - гинә. Хойрдгч өвгнәснь: - Та, өвгн, эднлә цацу болдмт, сахлтн хар, үснтн цаһан болдмб?-гиҗ хан сурна. - Сахлм намаг хөрн тавтадм урһла, үсм төрхәрә бәәһә. Тегәд сахлм үснәсн хөрн тавн дү. Үсм медәтәдән цаһан, сахлм ода чигн баһ, тегәд хар, - гиҗ хәрү өгнә. һурвдгч өвгнәснь сурна: - Та эднлә цацу болдмт, цур сахл уга болдмт? - Би эк-эцктән һанцхн үрнь биләв. Тегәд эцкән һундашгон төлә көвүн болҗ төрләв, экән һундашгон төлә сахл уга боллав, - гиҗ хәрү өгнә. Эн өвгдт юм эс өгхлә, хөөнь эдн муудм күрх гиҗ санад, хан һурвладнь нег мишг алт өгнә. һурвн өвгн хаанас алтан үүрч авад, һарад хәрцхәнә… Алтан өгн тусчкад, хан һундрхад, хәрү авхин уха туңһана. Тиигәд, келмрч гисн нег түшмлән дуудҗ авад: - Эн өвгдәс тер алтыг авхин арһ хә, - гинә. Зөвәр уудад йовҗ одсн өвгдин ардас мөр унҗ авад, залу һарад довтлна. Нег мөртә күн тоос пүргүләд, ардаснь довтлад йовхла, негдгч өвгнь наадк хойртан келнә: - Та хойр алтан авад йовҗ йовтн, би эн күүг күләҗәнәв, - гинә. Үлдсн өвгнүр мөртә күн довтлҗ ирәд: - Та келмрчвт? – гиҗ сурна. - Э, келмрчв. - Келмрч болхла, мини хойр сурврт хәрү өгтн, - гинә. - Орчлң генткн Аман бәрчкәд: «Муха юмб! Кукн, эн сурвринчнь хәрүг тер хойр өвгнд үлдәчкҗүв. Әмсхүлд мөрән өглч, довтлҗ одад, авад ирсүв», - гинә. «Шүүнә гидг – эн», - гиҗ дотран хана түшмл санчкад , - автн, - гиҗ залуд келнә. - Та мөрн деер биләт, би һазрт биләв. Та мөртә биләт, би мөрн уга биләв. Ода та мөрн уга болвт, би мөртә болув, сәәхн менд бәәтн, цагин селгән гидг эн, гичкәд довтлад йовҗ одна. Залу алтн чигн, мөрн уга меклгдәд үлднә.

Меклә шорһлҗн хойр[ясх | иш ясх]

Кезәнә меклә шорhлҗн хойр нәәҗ болцхаҗ. Сән-сәәхн нәәҗнр болад бәәhәд бәәцхәнә. Меклә зунын дуусн мел нәр-наад кеhәд бәәдг болна. Шорhлҗн мел зунын дуусн көдлмшин ард орад, хотан зөөhәд hарна. Меклә дегд нәр-наадндан шүлтә бәәҗ, хотан белдхән мартҗ оркҗ. Генткн үвл болна, меклән геснь өлснә, бийнь даарна. Идн гихлә, иддг хот уга болна. Зөвәр түрәд бәәдг болна, шорhлҗн нәәҗән күрәд ирнә. -Нәәҗ, нәәҗ, менд! -Менд,- гинә шорhлҗин хәрү өгнә. -Меклә, цаг биш цагла чи йаhҗ йoвнач? -гиҗ шорhлҗин сурна. -Арh чамд, нәәҗ. Нәр-наадн дегд ик болад, хотан белҗ авч чадсн угав. Тегәд чамур ирүв,- гиҗ меклә келнә. -Хөөткән санл уга, иигтлән нәр-наадна ард орад бәәдв. Иигҗ чи бидн хойр нәәҗ болҗ, чадш угавидн. Би мел зунын дуусн көдләд бәәхлә, чи мел зунын дуусн нәәрләд бәәвшч. Тиигчкад, нанас хот хәәнәч,- гиҗ шорhлҗн керлднә. - Болв сән-сәәхн бәәсн чини седкличн hундахшив. Тер темәнә көл ав,- гиhәд , царцахан нег hуй өгнә. -Тиим бичкн өглh өгчкад, хәрү бийим наад бәрҗәнәч,- гиhәд меклә шорhлҗнла цүүгнә. Тиигәд үюнәс хооран меклә шорhлҗин хойр нәәҗ болдган уурна.