Цаһан сар

Wikipedia гидг һазрас өггцн

Цаһан — хальмг улсин нег сән өдр. «Зул» гидг сән өдрин хөөн күцц хойр сар болад «Цаһан» болдг. «Цаһан» болсн сариг Цаһан сар гиж нерәднә. Эн сарин нег шинд «Цаһан» болдг йоста. Үвл чиләд, хавр эклжәхиг «Цаһан» гидг сән өдр медүлнә. Тигәд чигн «Цаһан» өдр хальмг улс нег-негнләһән харһхларн, түрүн болҗ менд сурчкад, дарунь игҗ келдг: «Үвләс сән менд һарвт?» «һарв-һарв» — гиҗ хәрү өгдг. Бас игж келдг: «То бүрн, толһа менд цуһар үвләс һарувидн. Мал-гермдн бас тооһан геяго үвләс һарч, көк ноһа көләрн ишкхәр зүткҗәнә». Кезәнә әмтн «Цаһаг» йир күләдг бәәҗ, яһад гихлә, негдвәр, хальмг улс бас нань сән ик юм үздго бәәсмн, хойрдвар, хальмг улет олн сән өдрмүд үга һурвдвар болхла, үвл чилҗәх, хавр ирҗәх, ноһан һарх, тег көкрх, мал теегт һарх, хөөчнрт амр болх. Дөрвдвәр болхла, әмтн нег-негнәннь чипэ утлс, нег-негндән золһҗ, белг өгч, нәәрән кеҗ, уудьвран һарһхар өмәрдг бәәж- «Цаһан» өдр эмтн бииләд, дуулад, бийән сергәдг болҗана. Тер учрар эврэннь хальмг сән өдрмүдән сәәнэр байртаһар кезәнә да-вулдг билә, одачн тер янзан гелго «Цаһаһан» тосҗ сергмҗтәһәр давулх ксргтә. Цуг туслн авъясмудьшь һазр-һазртнь бәрҗ «Цаһаһан» кех керггә. «Цаһана» авъясмуд иим гиҗ медхмн: «Цаһана» өмн хальмг улс ик-баһ уга белдвр кедг бәәсмн:

  • гер дотркан арчҗ уһах кергтә, кир-хуран уһаҗ авдг
  • эрк биш шин хувц уйҗ, эс гиҗ хулдҗ авдг йоста
  • алх хө мал дотрас шүүҗ авад, әминь һарһад, мах белддг бәәҗ
  • «Цаһана» өмн өдр күүкд күн толһаһан уһаһад, үсән халхин герл

дахулж самлад гүрҗ авдг бәәсмн. Деернь шиврлг өмсдг бәәҗ. Цаһан за- хта киилг өмсдг бәәҗ.

  • «Цаһана» өмн өдр боорцг олн зүсәр кеһэд, көңшүн үнр һарһдг.Бо

орцг олн зүсн аертә болна: целвг, хорха боорцг, жола боорцг, кет, валу на баасн, хушш толһа, тоһш боорцг, темән боорцг. Хальмг улс кезәнә холд юмнд йовж, олн юм үзж һәәхҗ иовсн биш, өдр нүдндән үзж ижлдсн юмсудыннь нерәр боорцган нерәдяг бәәж "цгиГэявгэр"кедг йоста. Хорха боорцгиг бас олар кех кергтә, яһад гихлә хорха боорцгин тооһар мал всдг, малын то олн болдг. "Мал асрхла амн тоста», гиһәд кезәнә келчксн үлгүр бәәдг. Хуцин толһаг негәг кедг. Кет, жола, валуна баасн - эн һурвн нертә боорцгуд бас нежәд болх зөвтә.

«Цаһана» өмн асхн герин эза күузкд күн боорцган кечкәд, дееҗ бәрдмн, зул тавлдмн, мергдмн, зрк эргүлдмн» яһад гихлә эн өдр Мацг өдр болжана. Даруяь нет шин болх. Дееҗд һурвн нелвг. хуцин толһа, кет, җола боорцг, 4-5 хорха боорцг, шикр-балта тәвәд. шүтәнә өмн оркдг. Эн дееҗиг һурв хонулад идхмн Эврә улс идх йоста. Күүнә күүнд өгдмн биш. Кезәнә «Цаһан» өөрдхлә, икчүдәс үлү бичкдүд икәр байрлдг бәәсмн. Учрнь ил медгддг билә: «Цаһан» өдр гертән шикр-балта цадлтан идх, дәкәд гер болһиг дарҗ орад, тенд өгсинь идх. Бийәсн улүһинь хормалад герүрн авч ирдг бәәсмн. Терүһән дүрчкәд, кесггән идәд, хумран хаңһадг бәәсмн. Невчк бәәхтәнь балһс орад хулд кедг бәәҗ. Теңдәс сэн амтта хот-хол хулдж авад, ирдг бәәҗ. «Цаһанд» белг өгх зать, яңһг, компать авдг бәәҗ. Аш сүүлднь, келхд, хальмг улс үнн седкләсн «Цаһан» гидг сэн өдрән күләҗ, тосҗ, белдвр кедг йоста. Эн сән өдрин «Цаһан» гисн нерн цаһав хаалһта нерн болҗ халъмг улст тоолгддг, яһад гихлә цаһан өңг үснә, цаһан идәнә өңг болҗана. Үсн, цаһан идән мана хальмг улст ончта-төртә хотнъ болж тоолгдна. Иим нертә-төртә хотын өңгәр Ңаһан өдр нерәдгдҗ. Эн сән йорта юмн. «Цаһан» гисн нерн — ямаран сәәхн нерн! «Цаһан» өрүн герин эзн күүкд күн, эрт босад, цәәһән нернә. Цэ бүслтл, авдран секәд, герин булңгд деес татад, тер деесн деер авдрас шин хувцан һарһҗ өлгнә. Тиим авъяста юмн: Җилд нег дәкҗ хувцан сергәдг авъяс бәәҗ. Кезәнә хувцан авдрт хадһлдг бәәсмн. Эврән шин хувц өмсэд кеернә. Тер хоорнд нерсн цәнь буслна. Цәәһән самрад, үсләд, тослад, зулг өргнә, дееҗ бәрнә. «Цаһан» өдр эрк биш үстә цә чандмн. Тосынь эләдәр тәвәд, цәәг зандрулдмн. Зать цәәд тәвдмн. Тер цагт цә амтта, тоста, зандрсн, каңкнсн болдг. Уухд иим цә урмдта, таалта болдг. Терүнә хөөн наадкснь серәд, босҗ ирдг. Эк бийүрн күүкдән дуудад кеддг: «Күүкд, наартн, цаһалхмн». Тер цагт күүкднь экүрн, эцкүрн өөрдәд ирдг. Экнь, эцкнь күүкдән барун халхаснь теврҗ үмснә. Иим үтмүд тер цагтан келнә: «Ут наста, бат кишгтә бол, ирх җилдән зүн хал-хасчн үмснәв». Ирх җилднь бас өмнк кевтән барун халхаснь үмсәд, тер өмнк жилд келсн үтмүдән келнә. Җилин эргцд цуһар әмд-менд бәәй, улан чирәһәрн харһлцх болый гисн авъяс болҗана. Хадм эцк берләһән соньн кевтәһәр цаһалдг бәәҗ. Йириндән хадм күн берд һар күрхмн биш болҗана. Бер хадмдан нүцкн махмудан үзүлхмн биш болҗана. Кезәнә хальмг улс дурндан үмслддго билә. Умсх саам харһхла, халхаснь үмсдг бәәсмн. Кергтә болхла, улан шар халхаснь үмсдг. Күүнд үзүлҗ бардмндго. Үмссән үзүлхлә, ичквтд тоолгддг. Тигәд тер учрар хадм берин халхд һар күрч үмсшго болҗана. Цаһалх кергтә. Тигәд яһҗ цаһалдг бәәсмб? Бер һариннь хойр хансиг татад, дотрнь хоир һаран бултулад, хадм эцкүрн өөрднә. Хадм эцкнь бердән барун һаран |суңһҗ өгнә. Бер, хадмин һариг эврәннь хойр һарин хоорнд тохаднь күргҗ арһул бәрәд, тер һартнь һурв дәкҗ мөргнә. Ямаран сәәхн авъяс.

Цуһар хоорндан цаһалчкад, цәәһән уухар сууна. Герин эзн «Цаһана» йөрәл тәвнә: Ирсн «Цаһан» өлзәтә болҗ, Җил болһн байртаһар «Цаһаһан» тосҗ, То бүрн, толһа менд бәәҗ, Үвләс оньдин гем-зовлң уга һарч,

Мал гертәһән, шавхр-шувхртаһан хавран тосҗ,
Улан зандн цәәһән уулцҗ,
Урл-амарн күүндҗ,
Нег-негнәннь чирә үзлцҗ,
Нег-негндән түшг-дөңг болҗ,
Цуһар амулң бәәҗ жирһий!

«Тиигтхә, йөрәл шингртхә», — гиҗ цуһар кецдг. «Цаһан» өдр әмтәхн хот кедмн. Элэдәр хальмг цә чандмн. Эн өдр цуһар байрта-бахта, цатхлң, урлнь тоста, салаһарн тос һооҗулад махан идәд, седкл тавар бәәх йоста. «Цаһан» өдр герүрн цәәд кү дууддмн. Өөрхя элгн-садан дуудад, үр-өнгән дуудад, цәәһән өгәд, уух ундынь өгдмн. Цацл цацдмн. Эн өдр әмтн ханхла, сән йорта юмн. Күүнд кишг-буйн учрдг. «Нег хаасуһарнь һардг, нег хаҗуһарнь ордг», — гидг үлгүр бәәнә. «Цаһан» өдр күүнәс юм хармндмн биш. Хот элвг-делвг болх йоста. «Цаһан» өдр эврән бас цәәд йовдмн. Нег-негндән шикр-балтаһар, за-тяр, яңһгар белг өгдмн. Бер көвүн хойр онц бәәхлә, тер «Цаһан» өдр эк-эцкүрн одх керггә. Эцк-экләһән цаһалхар оддг болҗана. Белг авч оддмн. Цә, тос авч одх кергтә. Кезәнә бер хадм эк-эцкүрн цаһалхар одхларн, гертән цәәһән зандрулж чанчкад, нискд кеһэд бүркчкәд, өмнән бәрәд, теднүрн ордг бәөҗ. Ааһд тер авч ирсн цәәһән кечкәд, хадм эк-эцк хойрлаһан цаһалчкад. цәәһинь хойр һарарн бәрүлҗ өгдг бәәҗ. Аав-ээҗнь, бәрүлҗ өгсн цәәһинь һартан бәрн. берән, көвүһән йөрәһәд уудг бәәҗ. Бер көвүн хойртан белг өгдг бәәсмн. Кезәнә «Цаһан» асхн нег герт цуһар хурад байрин нәәрән кедг бәәҗ. Ода чигн тигҗ зәрмнь кенә. Эн чик йовдл гиҗ санх кергтә. Эн өдр әмтн байсҗ җирһх йоста юмн. Домбр цокад, гарма татад, әмтн бииләд жирһх йоста. Дуулдгуднь дууһан дуулад, седклән байсадмн. Кезәнә баһчуд нәәрән кечкәд, һаза һарад, наад нааддг бәәҗ. Цаһан модн, билцг бултуллһн, шаһа наадлһн — эн хальмг кезәңк наадд болж тоолгдна. Бийән нань аадрулдг юмн уга бәәсмн. Тигәд наадд һаза на-адлдад, баһчуд бийән сергәддг бәәҗ. Бас ахр туульс келҗ, марһа кецхәдг бәәҗ. «Цаһан модн» гидг нааадн йир шуугата наадн болдг билә. Хальмг улс келдг: «Цаһан» болхла, зурмн ичәнәсн һардг». Ода өдгә цагт болсарнь, медсәрн «Цаһаһан» кенә. Болв сүл жилмүдт кесгнь кезәңк авъясмуд меддҗ авхар зүткнә. Тернь йир сән. Үйәс үид хальмг авъясмуд үлдәд йовх учрта.

сарны эдэр:

05.02.00 22.02.01 12.02.02 01.02.03 20.02.04 09.02.05 29.01.06 18.02.07 07.02.08 24.02.09
14.02.10 03.02.11 21.02.12 10.02.13 31.01.14 19.02.15 08.02.16 26.02.17 16.02.18 05.02.19
23.02.20 12.02.21 01.02.22 20.02.23 10.02.24 29.01.25 17.02.26 06.02.27 24.02.28 13.02.29
03.02.30 21.02.31 11.02.32 31.01.33 19.02.34 08.02.35 26.02.36 15.02.37 04.02.38 22.02.39
12.02.40 01.02.41 20.02.42 10.02.43 30.01.44 17.02.45 06.02.46 24.02.47 14.02.48 02.02.49
21.02.50 11.02.51 01.02.52 19.02.53 08.02.54 26.02.55 15.02.56 04.02.57 22.02.58 12.02.59
02.02.60 19.02.61 09.02.62 29.01.63 17.02.64 05.02.65 24.02.66 14.02.67 03.02.68 21.02.69
11.02.70 31.01.71 19.02.72 07.02.73 26.02.74 15.02.75 05.02.76 22.02.77 12.02.78 02.02.79
20.02.80 09.02.81 29.01.82 17.02.83 06.02.84 24.02.85 14.02.86 03.02.87 22.02.88 10.02.89
30.01.90 18.02.91 07.02.92 25.02.93 15.02.94 05.02.95 23.02.96 12.02.97 01.02.98 19.02.99